İsviçreli Dev ve "Millîleştirilen" Bandrol: SICPA, Türkiye'deki Gölge Oyunun Neresinde?

Dosyanın ayrıntıları

Türkiye'de alkol ve tütün bandrollerinin basım işinin "yerlileştirme" gerekçesiyle yabancı sermayeden alınması, ilk bakışta bir korumacılık politikası gibi sunuldu. Ancak perde arkasına, şirketler arası devirlere ve tedarik zincirine bakıldığında görünen manzara, uluslararası ticaret hukuku ve İsviçre ceza kanunu açısından ciddi soruları beraberinde getiriyor.

Büyük İllüzyon: "Gittik" Dediler, "Ortada" Kaldılar

SICPA, 2019 sonunda sözleşmesi bittiğinde Türkiye pazarından çekilmiş gibi göründü. Oysa yaşanan şey bir "çekiliş" değil, bir "biçim değiştirme"ydi. İş, henüz dört aylık, matbaası olmayan, tecrübesi sıfır bir şirkete (DNS İnovasyon) devredildiğinde, SICPA'nın lojistik ve teknik altyapısı bu şirketin arkasında görünmez bir duvar gibi duruyordu.

Elimizdeki belgeler ve sahadaki tanıklıklar, SICPA'nın aracı firmanın niteliğinden habersiz olup olmadığı sorusunu gündeme getiriyor. İsviçreli dev, kendi teknolojisini, kendi mürekkebini ve "teknik destek" adı altındaki operasyonel gücünü kullanarak, aradaki aracı şirketin haksız kazancına ve yarattığı gri alana göz mü yumdu; yoksa gerçekten de yalnızca bir tedarikçi olarak mı kaldı? Bu, pasif bir tedarikçi izleme süreci mi yoksa aktif bir ticari ilişki mi, kararı kamuoyunun vicdanına bırakıyoruz.

Bir Şirket, Üç İsim: DNS'ten DİAS'a, Oradan GSM2'ye

Bandrol işi DNS İnovasyon'da uzun kalmadı. Ekim 2020'de DİAS Bilişim A.Ş. kuruldu. Ağustos 2021'de art arda gelen işlemlerle bandrol işi DNS'ten DİAS'a devredildi. Şirketin kurucusu Halil İbrahim Danışmaz yönetimden ayrıldı. Yerine, Ankara ve Mersin şehir hastanelerini işleten DİAS Şirketler Grubu'nun yönetim kurulu başkanı Murat Çeçen getirildi.

Bu devir, basit bir isim değişikliği miydi; yoksa kamuoyunun gözünden uzak tutulmak istenen bir sahiplik aktarımı mı? Belgeler, bandrol işinin bugün DİAS Şirketler Grubu'na bağlı GSM2 İnovasyon Sistemleri ve Teknoloji A.Ş. tarafından yürütüldüğünü gösteriyor. Şirket, İzmir Kemalpaşa Bağyurdu OSB'deki 10 bin metrekarelik tesisini "Avrupa'nın en büyük yüksek güvenlikli basım merkezlerinden biri" olarak tanıtıyor.

Ancak akıllardaki soru şu: Dört aylık bir şirkete ihalesiz verilen bir iş, neden bir yıl içinde başka bir şirkete devredildi? Murat Çeçen'in şehir hastaneleri gibi devasa kamu projelerindeki rolü biliniyorken, bandrol işinin DİAS'a geçmesi bir tesadüf mü yoksa önceden planlanmış bir geçiş miydi? DİAS, iddialara yanıt olarak herhangi bir "iş ortaklığı" olmadığını açıkladı. Ancak bu açıklama, SICPA'nın üretimdeki fiili rolünü ve aracı şirketlerin bu zincirdeki işlevini aydınlatmaya yetiyor mu, bunu da kamuoyunun takdirine bırakıyoruz.

İsviçre Ceza Kanunu (StGB) Ne Diyor, Belgeler Ne Gösteriyor?

SICPA'nın 2023'teki 81 milyon İsviçre Frangı'lık mahkûmiyeti, şirketin "uyum" (compliance) sistemlerinin yetersiz olduğunu tescillemişti. Ancak Türkiye operasyonu (2020-2025), bu mahkûmiyetin bir "ders çıkarma" süreci olup olmadığını sorgulatıyor.

Burada devreye İsviçre Ceza Kanunu (StGB) md. 102/2 (Kurumsal Sorumluluk) giriyor. İsviçre hukukuna göre, bir şirket çalışanlarının veya alt yüklenicilerinin suç işlediğini biliyor veya bilebiliyorsa ve bunu önlemek için "makul tüm organizasyonel önlemleri" almadıysa, şirket doğrudan sorumlu tutulur.

1. Tekerrür Sorusu: SICPA, İsviçre Federal Başsavcılığı'nın (OAG) soruşturması devam ederken ve hatta mahkûmiyet kararı kesinleşirken Türkiye'deki bu "gri" yapıyı sürdürdüyse, bu durum "ihmal" mi yoksa "kast" mı sayılacak? "Uyum sistemimizi düzelttik" savunması bu koşullar altında nasıl değerlendirilecek?

2. Kara Para Aklama Riski (StGB 305bis): Aracı firmaya ödenen veya aracı firmada kalan fahiş bedellerin bir kısmı, siyasi bağlantılı kişilere (PEP) aktıysa, SICPA'nın bu zincirdeki rolü ne olacak?

3. Yabancı Kamu Görevlisine Rüşvet (StGB 322septies): İsviçre hukuku, yabancı bir ülkedeki memura rüşvet verilmesini, o ülkenin yerel hukuku bunu suç saymasa bile İsviçre'de suç olarak tanımlar. SICPA'nın Türkiye'deki "aracı" marjını finanse etmesi veya göz yumması, bu madde kapsamında nasıl değerlendirilecek?

Küresel İhalelerdeki "Temiz Kâğıdı" Sorgulanıyor

SICPA, 2023 mahkûmiyetinin ardından küresel ihalelerde (özellikle AB ve Dünya Bankası projelerinde) hayatta kalmak için "Self-Cleaning" (Kendi kendini temizleme) mekanizmasına sarıldı. Regülatörlere "Eski yönetim değişti, sistemler kuruldu, bizi ihalelerden men etmeyin" dedi.

Ancak elimizdeki Türkiye dosyası, bu savunmanın hukuki dayanaklarını sorgulatıyor. Belgeler, SICPA'nın "temizlendik" dediği dönemde bile aynı aracı modeliyle çalışmaya devam ettiğini gösteriyor.

AB Kamu İhale Direktifi (2014/24) md. 57: Kesinleşmiş bir yolsuzluk mahkûmiyeti, şirketin "güvenilirliğini" kalıcı olarak zedeler ve 5 yıla kadar zorunlu ihale dışlama sebebidir. Yeni bir vaka, şirketin "ıslah oldu" savunmasını boşa çıkarır.

FCPA ve UK Bribery Act: Eğer bu operasyonda tek bir dolar bile ABD bankalarından geçtiyse, ABD menşeli bir yazılım/teknoloji kullanıldıysa veya İngiltere bağlantısı varsa, Washington ve Londra'daki yaptırımlar İsviçre'dekilerden çok daha ağır olacaktır.

SICPA'nın artık "hata yapan bir dev" mi yoksa belgelerle sabit olduğu üzere "sistematik olarak aracı modelleri üzerinden ticari ağ kuran" bir yapı mı olduğu sorusu, önümüzdeki günlerde yanıtını bulacak.

GovTech ve DSÖ İçin "Güven" Krizi

SICPA'nın asıl sattığı ürün mürekkep veya barkod değil, "güven" dir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC) yasadışı ticaret protokolü tartışmalarında, SICPA kendini "kaçakçılıkla mücadele eden bağımsız ve güvenilir teknoloji sağlayıcısı" olarak konumlandırıyor.

Ancak elimizdeki belgeler şu soruyu kaçınılmaz kılıyor: Kendi üretim bandında, devleti zarara uğratan bir yolsuzluk ağını "teknik destek" adı altında besleyen bir şirkete, küresel tütün kaçakçılığını nasıl önleyeceği sorulabilir mi?

Türkiye'deki bandrol fiyatlarının %400 artması, devletin kasasından çıkan paranın bir kısmının, İsviçreli bir şirketin "paravan" ortağı üzerinden şaibeli bir havuza aktığını gösteriyorsa, SICPA'nın "etik izlenebilirlik" vaatleri ne ölçüde inandırıcıdır? Brezilya'da danışman, Filipinler'de siyasi yakınlıklar, Türkiye'de ise siyasi bağlantılı paravan şirketler... Belgeler, GovTech sektöründe SICPA'nın sattığı "güven" vaadinin ciddi bir sınavla karşı karşıya olduğunu ortaya koyuyor. Bu sınavdan geçip geçemeyeceğine ise yine kamuoyu karar verecek.

Bu metnin dayandığı yayınlar: TBMM · Rıdvan Turan · 7/34865 · 30.09.2020; TBMM · Mehmet Akif Hamzaçebi · 7/37151 · 06.10.2020; TBMM · Uğur Bayraktutan · 7/42939 · 03.03.2021; TBMM · Behiç Çelik · 7/42941 · 04.03.2021; TBMM · Çetin Osman Budak · 7/51254 · 17.09.2021; TBMM · Arslan Kabukcuoğlu · 7/52544 · 05.10.2021; TBMM · Mehmet Akif Hamzaçebi · 7/54030 · 22.10.2021; TBMM · Mehmet Akif Hamzaçebi · 7/55904 · 17.12.2021; TBMM · Mehmet Akif Hamzaçebi · 7/58585 · 03.02.2022; Sözcü — Erdoğan Süzer · 29.09.2020; Cumhuriyet — Gamze Bal · 30.09.2020; Yurtsever · 04.10.2020; ANKA — Bora Erdin · 17.02.2021; ANKA — Kibar Holding açıklaması · 17.02.2021; Sözcü — Erdoğan Süzer · 16.09.2021; Sözcü · 12.01.2022; Sözcü — Darphane açıklaması · 23.07.2022; YouTube · Video source.